Elektrikte ortak standart: Dünya 230 voltta buluşabilir

Farklı ülkelerde farklı şebeke gerilimi ve priz uygulaması nedeniyle, yurt dışına çıkışlarda gidilecek ülkenin şebeke gerilimi ve priz tiplerinin önceden bilinmesi gerekiyor.

Dünyada şehir şebeke gerilimi için farklı volt (akım) ve hertz (frekans) değerleri kullanılıyor. Elektrikteki bir çok konuda olduğu gibi bunun temeli de yine Nikola Tesla ile Thomas Edison arasındaki görüş farklılığından kaynaklanıyor. 19’uncu yüzyılda elektrik dâhisi Tesla, üç fazlı alternatif akıma (AC) dayalı bir elektrik üretimi ve dağıtımı modeli geliştirdi. Yaptığı hesaplamalarda alternatif akım için en uygun frekansın 60 hertz olduğunu belirledi. Yani akımın bir tam döngüsü için ideal frekans 60 idi. Gerilimin de 240 volt olması gerektiğini savundu çünkü bu şekilde en fazla verim elde edilebiliyordu.

Edison 110 voltu savundu

Ancak Edison, 110 volt doğru akımın (DC) daha güvenli olduğunu savunuyordu. Elektrik kullanımı yaygınlaşınca uzak mesafelere güç iletmek için alternatif akımın daha yararlı olduğu anlaşıldı ancak ABD ve etkisindeki coğrafyada 110 volt kullanılmaya devam etti. Avrupa’da ise güç tesisleri inşa edilirken, önce 110 volt ile başlansa da aynı güçle çalışan iki elektronik aletten 110 volt kullananın, 220 volt kullanana göre iki misli elektrik tüketmesi sıkıntısı ortaya çıktı. Bu da kabloların daha kalın olmasına yol açıyordu. Bu nedenle Avrupa’da 220 volta yöneldi. Ancak 10’lu sayı sistemine daha uygun diye 50 hertz tercih edildi. Yüzde 15’e kadar daha verimsiz olmasına rağmen, 50 hertz devam etti.

2. Dünya Savaşı’ndan sonra saflar netleşti

İngiltere gibi ülkeler farklı frekanslar tercih etse de 2. Dünya Savaşı sonrasında tüm Avrupa’da 220-240 volt ve 50 hertz, standart haline geldi. Türkiye de elektrik altyapısını Avrupa ile uyumlu kurduğu için 220 volt ve 50 hertz şebeke elektriğini uyguladı. Ancak Uluslararası Elektronik Komisyonu (International Electrotechnical Commission), 1983’te 220, 230 ve 240 volt kullanan ülkeleri tek standartta buluşturmak üzere yeniden harekete geçti. Özellikle elektronik cihazların üretimi, ihracatı ve ithalatı nedeniyle ortak bir standart olarak “20 yıl içinde konutlarda şehir şebekesinde 230 (sanayi, üretim tesislerinde 400) seviyesine geçilmesi” için karar alındı.

Türkiye 2003’ten beri 230 volt kullanıyor

Türkiye’nin de dahil olduğu ülkeler, 2003’ten itibaren 230 volt, 50 hertz standardını kullanıyor. Eskiden kalma bir alışkanlıkla “220 volt” denilse de artık uygulamada şehir şebeke elektriği 220 volt olarak sabitlendi.

ABD de düşük voltajın neden olduğu kayıpları gidermek için ara çözüm olarak konutlarda iki akımı da kullanmaya başladı. Fırın gibi yüksek enerji gerektiren cihazlar için 230, aydınlatma gibi düşük enerji gerektirenler için ise 110 volt kullanılmaya devam ediliyor. Bir anda milyonlarca elektrikli cihazın çöp haline gelmemesi için değişim adım adım uygulanıyor. Japonya 110 volt ile farklı bir akım kullanmayı sürdürüyor. Gelecekte ise tüm dünyada 230 volt standardına geçilmesi bekleniyor.

Ülkeler arasındaki ayrım, şebeke gerilimi ve frekans ile sınırlı değil. A harfinden 0 harfine kadar farklı tiplerde priz tipleri de var. Türkiye’de yaygın kullanılan priz tipi 2 girişli ve ‘F’ olarak adlandırılan tip. Ancak son yıllarda C prizlerin kullanımı hızla artıyor.

ABD’de A ve B tipi prizler yaygınken, Avrupa’da ilk olarak C yaygındı ve Afrika ile Batı Asya’da da bu tip yaygınlaştı. F tipi ise topraklı ve daha güvenli olarak biliniyor.

Avrupa ve Türkiye’de ayrıca evlerde kaçak akımı önleyici ve devreyi kesen röleler kullanılıyor.

Yurt dışı seyahatlerde adaptör bulundurmak önemli

Türk vatandaşları en çok Avrupa ülkeleri ile Batı Asya’da hac ve umre nedeniyle Suudi Arabistan’a seyahat ediyor. Mobil cihazlarda adaptör bulunduğu için şebeke gerilimi bir sorun olmasa da farklı priz tipleri sorun olabiliyor. Avrupa’da C ve G tipi yaygın ve Türkiye üretilmiş cihazlarla uyumlu prizler söz konusu. Azerbaycan gibi sık seyahat edilen ülkelerde de bu priz tipleri yaygın. Suudi Arabistan ise G tipi priz kullanıyor. Bu nedenle priz adaptörü kullanmak gerekiyor.